Điểm nỗi bật được tòan thể hội nghị nhất trí đó là chất lượng điều tra, truy tố, xét xử được nâng cao.Nhiều vụ án lớn như vụ Trương văn Cam, vụ Lã thị Kim Oanh đã được cơ quan tư pháp thực hiện khách quan công minh, trên tinh thần CCTP.Căn cứ hồ sơ chứng cứ và kết quả tranh tụng tại phiên tòa để luận tội và kết tội.Một biểu hiện tích cực của cải cách hiện nay là giải quyết cơ bản được tình trạng án tồn đọng kéo dài ở các khâu xét xử phúc thẩm và giám đốc thẩm , giải quyết nhiều vụ kiện bức xúc kéo dài. Tuy nhiên, so với thực tế công tác CCTP đang đòi hỏi nhiều nổ lực và cần những cuộc “đại phẩu” để càng xét xử càng ít oan sai và không lọt người lọt tội.

CÓ MẪU BẢN ÁN : VAI TRÒ CỦA LUẬT SƯ SẼ ĐƯỢC XEM XÉT KHÁCH QUAN VÀ BÌNH ĐẲNG Có thể nói hai năm trở lại đây vai trò của luật sư biện hộ trong các phiên tòa đã góp phần làm sáng tỏ những tình tiết mà bị cáo phạm phải để được áp dụng những quy định của pháp luật một cách phù hợp.Cùng một hành vi phạm tội nhưng lại hiểu trái ngược nhau : có người hiểu là giết người, người khác cho là phòng vệ chính đáng, trong trường hợp như vậy thì việc tranh luận để thống nhất về mặt nhận thức là rất cần thiết nhưng thực tế trước đây việc tranh luận này đa phần luật sư đều bị “ lép vế”, có lúc lại bị hiểu nhầm thậm chí còn bị gán ghép cho là ngụy biện, chưa làm đúng và hết chức năng,chỉ cố gắng bảo vệ cho thân chủ mình mọi giá, phản ánh không đúng sự thật vì khoản thù lao nhận từ thân chủ.(?)

Qua đánh giá sơ kết 2 năm CCTP, ông Trần Đại Hưng –Phó trưởng ban Nội chính trung ương thừa nhận : Theo tinh thần Nghị quyết 8, việc tuyên án phải dựa trên kết quả tranh tụng tại phiên tòa. Tuy nhiên, những phiên tòa được tổ chức như vậy còn ít, vì chúng ta mới chỉ làm thí điểm rút kinh nghiệm. Muốn nâng cao chất lượng xét xử thì phải nâng cao chất lượng điều tra, truy tố. Hiện nay, TANDTC đang tổng kết công tác này, hướng tới phiên tòa nào cũng phải làm như vậy, kể cả ở vùng sâu, vùng xa.Và không chỉ những phiên tòa hình sự mà cả những phiên tòa dân sự, kinh tế, hành chính, lao động.

Thông thường nội dung vụ án được thể hiện qua tòan văn bản án nhưng thực tế thì các bản án của các cấp tòa từ quận, huyện đến tỉnh, thành phố và cao hơn là cấp tối cao đa số đều chưa có khuông mẩu chung. Cách trình bày, căn cứ xét xử, lập luận của các bên, tranh luận của luật sư và giữa quyền công tố và phần quyết định của Hội đồng xét xử thì mỗi nơi viết một kiểu. Đặc biệt là các chứng cứ và tranh luận của luật sư tại tòa không được Hội đồng xét xử nghiên cứu tham khảo một cách khách quan. Lập luận của tòa khi chấp nhận hay phản bác ý kiến công tố hay luật sư không được nêu rõ trong bản án nên khi bản án tuyên khiến người dân không thấy tâm phục, khẩu phục. Giả sử nếu có kháng cáo phúc thẩm thì tòa cấp trên cũng khó nhìn thấy sự việc việc xét xử của cấp sơ thẩm như thế nào.Có mẫu bản án tất nhiên vấn đề “án bỏ túi” sẽ bị lọai bỏ và vai trò luật sư tham gia trong vụ án sẽ không còn tình trạng luật sư cứ nói, còn tòa có nghe hay không là quyền của tòa.

Theo ông Phạm Quốc Anh, Chủ tịch Hội Luật gia VN: “ Mẫu bản án là cần thiết và nên công khai. Lập bản án thế nào là thủ tục hành chính tư pháp, càng rõ ràng càng tiện áp dụng, đảm bảo tính chuẩn mực của một văn bản được tuyên nhân danh nhà nước. Có mẫu bản án thì sẽ khắc phục được hạn chế hiện nay là bản án thường hay nói lại quá nhiều nội dung cáo trạng, thiếu phần lập luận của các bên cũng như những chứng cứ đưa ra trước tòa; Kết luận của HĐXX thì chung chung, chấp nhận phần nào, bác bỏ phần nào quan điểm của người bào chữa và tại sao lại chưa được nói rõ.! Ngay như biên bản phiên tòa cũng phải chuẩn hóa bởi thư ký mỗi nơi viết một kiểu, chủ quan và dễ thiên lệch. Theo tôi, bản án cũng phải được công khai để công chúng có thể giám sát, hạn chế tiêu cực cũng như sai sót trong họat động của cơ quan tư pháp.

BỎ ÁN TỬ HÌNH VỀ TỘI PHẠM KINH TẾ : NÊN HAY KHÔNG ?

Việc đề xuất bỏ án tử hình đối với tội phạm kinh tế là chủ đề được các chuyên gia làm luật và luật sư tranh luận với những ý kiến khác nhau. Theo lời ông Trương Vĩnh Trọng, Trưởng ban Nội chính trung ương đây là một vấn đề khá nhạy cảm trong tình hình kinh tế đất nước ta chuyển đổi từ bao cấp sang thị trường. Theo dự kiến trong năm 2004 các cơ quan tư pháp sẽ nghiên cứu việc xóa bỏ án tử hình.. Vấn đề xã hội đang bức xúc và quan tâm là có hay không sự việc “ hy sinh đời bố, củng cố đời con” đối với một số vụ án kinh tế nghiêm trọng xảy ra trong những năm gần đây?

Theo bộ Luật Hình sự năm 1999 chỉ có 2 tội danh trong nhóm tội phạm kinh tế có khung hình phạt cao nhất là tử hình là tội buôn lậu và lừa đảo chiếm đọat tài sản. Từ thực tế, tội buôn lậu không chỉ là đơn thuần là tội phạm kinh tế mà còn liên quan đến an ninh quốc gia . Khi xây dựng bộ Luật hình sự Nhà nước muốn có hình phạt thật nghiêm khắc để răn đe phòng ngừa nếu người nàophạm tội đặc biệt phải nhận mức án trừng trị cao nhất là tử hình. Tội phạm lừa đảo cũng vậy, thực tế qua những vụ án lớn xảy ra trong thời gian qua như Epco-Minh Phụng, vụ Nước hoa Thanh Hương... đã gây ra thiệt hại lớn tới hàng chục đến hàng trăm ngàn tỷ đồng. Dư luận xã hội và Nhà nước thấy cần phải có biện pháp hình sự để răn đe giáo dục.Thế nhưng hiện nay, trong xu thế hòa nhập trên thế giới có những ý kiến khác nhau về việc có nên áp dụng hình phạt tử hình đối với tội phạm đặc biệt nghiêm trọng khác chứ không riêng tôi phạm kinh tế. Ở VN, theo những nhà nghiên cứu luật pháp và các luật sư cho rằng đã đến lúc cần nghiên cứu lại chính sách hình sự đối với tội phạm kinh tế.Trừng trị nghiêm khắc nhưng không có nghĩa là phải tước đoạt sinh mạng mà có thể bằng các hình phạt khác như tù chung thân hoặc tù có thời hạn. Điều quan trong là phải dùng biện pháp kinh tế để trừng trị răn đe, phòng ngừa và tạo cơ hội để người phạm tội có điều kiện khắc phục.

Ông Phạm Hưng-nguyên Chánh án TANDTC, nguyên Chủ tịch Hội luật gia VN : Tôi rất đồng tình việc bãi bỏ án tử hình đối với tội phạm kinh tế. Trên thế giới, có khá nhiều nước đã bỏ án tử hình vì liên quan đến quyền sống của con người, một quyền hết sức thiêng liêng. Cũng có nước đã bỏ án tử hình nhưng sau đó lại khôi phục lại vì thấy cần thiết do lợi ích bảo vệ an ninh, trật tự trị an nhưng nhìn chung các quốc gia trên thế giới còn duy trì án tử hình là rất hạn chế, chỉ áp dụng đến một số tôi danh đặc biệt như tôi xâm phạm đến tính mạng, nhân phẩm con người. Ngay tội xâm phạm anh ninh quốc gia cũng chỉ áp dụng trong phạm vi hẹp như đối với tội phản bội tổ quốc chẳng hạn. Để phù hợp với tình hình thực tế ở VN và tình hình quốc tế nên sửa đổi bộ luật Hình sự theo hướng giảm bớt lọai tội có khung phạt cao nhất đến án tử hình. Đối với tội phạm kinh tế, tội lợi dụng chức vụ (tham ô, hối lô nên bỏ mức án tử hình, đồng thời nâng khung hình phạt tù giam lên rất cao, có thể tới 30 đến 40 năm.Theo tôi, không phải cứ bắn nhiều thì giảm, vấn đề quan trọng là ý thức con người, sự quản lý của nhà nước, tính nghiêm minh của pháp luật có được bảo đảm...

Trái ngược ý kiến trên, ông Phạm Quốc Anh-Chủ tịch Hội luật gia VN đương nhiệm thì phải duy trì án tử hình. Ông Anh nói: Việc giảm bớt án tử hình trong một số tội quy định tại bộ luật Hình sự là xu hướng chung nhưng cần phải cân nhắc. Trong thời gian qua, có một số đối tượng lợi dụng sự khoan hồng của pháp luật để phạm tội hết sức nghiêm trọng làm thất thoát của nhà nước khối lượng tài sản rất lớn. Nhiều người có động cơ vụ lợi đã rõ ràng nhưng không ít do bất khả kháng, cuối cùng chỉ căn cứ vào khối lượng tài sản bị thất thoát để quy kết cho họ rồi tuyên án tử hình thì sẽ không thấu tình đạt lý. Tuy nhiên, trong những vụ án kinh tế lớn bị xét xử trong thời gian gần đây, số bị cáo lợi dụng tín nhiệm, trách nhiệm để tham nhũng rất lớn. Hơn nữa, trong điều kiện kinh tế VN còn khó khăn, phát triển chậm thì những thất thóat đó là có tội đối với đất nước nên phải duy trì hình phạt nghiêm khắc này để răn đe ngưới khác không lợi dụng để làm bậy.

Trường Thủy